Javanese Media Online of Aceh

Apa sebabpe Ranggawarsita nulis Serat Kalatida?

Oleh BenerPOST tanggal Minggu, 08 Desember 2013 | 04.19


Ki Sastra Adiguna

Sêng nulis Ki Sastra Adiguna
Ditulis nêng bhasa Jawa-Aceh karo Abqary Achmad

Serat Kalatidha utawa Kalatidha wae iya iku salah sijhi karya sastra nêng bhasa Jawa karangan R Ngabehi Rangga Warsita bentukke tembang macapat. Karya sastra iki ditulis kurang lebih pas tahun 1860 Masehi. Kalatidha iku salah sijhi karya sastra Jawa sêng terkenal [Wikipedia].

ikulah R. Ng. Ränggäwarsitä, abdi-dalêm kliwon nêng Kasunanan Surakarta , de e uwong golongan menengah terpelajar, cerdas, lan nguwasai pengetahuan bab kesusasteraan Jawa. dadi ora aneh nek kawan sakerjanan iya de e jugak, nganggep bakal oleh kamulyaan diwisuda narima pangkat bupati, kaya halle kakek e Raden Tumenggung Sastranegara [ Yasadipura II].

sêng  nyekel kuwasa nêng Kasunanan Surakarta pas iku  ISKS Pakoebuwana IX. Nêng salah sijhi dina Ranggawarsita diceluk karo sang Raja supaya nghadap nêng keraton.

Sang Raja tiba-tiba ngajuke pitakonan sêng  ora biasane ditakonke mbek de e. ISKS. PB IX : ” Ranggawarsita, nêng njero kotak iki …kosong apa isi?”

Ranggawarsita kongkon nebak bab sêng ora ketok karo mata biyasa, pasti karo sekabeh kekuwatan lan upaya de e ngethokke kabeh kepinteran sêng diduweni, maka karo takzim, njawab; ” Isi”.

Sinuhun Pakoebuwana IX terus mbuka isi lepak [adah cerutu] rupane nêng njerone penuh keisi cerutu, padahal saurunge iku, sang Raja weruh nek lepak iku kosong. bare  sang Raja marah karena nganggap nek Ranggawarsita mamerke  kesaktian neng ngareppe Rajane.

Amarah sêng muncak iku gawe Raja Surakarta ke 9 lepas kendali, lepak digenggam kuat lan bandemke nêng awake Ranggawarsita lan di usir ko keraton.

pas masa pemerintahan Pakoebuwana  IX, meski Ranggawarsita, uwes berusaha  nunjukke  baktine dadi uwong sastrawan karo ngethokke okeh karangan-karangan sastra, tapi ora isa ngilangke rasa benci sang Raja, bahkan sinuhun PB IX  nduwe dugaan kuat nek  keluarga besar Ranggawarsita ikulah sêng memicu vonnis hukuman pengasingan kangge Sinuhun Pakoebuwana VI nêng Ambon.

Ranggawarsita ninggalkke keraton Surakarta karo hati sêng sedih lan sêng jelas harapanne men diangkat dadi bupati, uwis pudar blas.

Ket iku karo ngrenungi nasib, ki Ranggawarsita nulis satire sêng dikei judul “ Serat Kalatida” okehe 12 pada tembang  Sinom.

1. Mangkyä dalajating präjä/ kawuryan wus sunyä ruri / rurah pangrèhing ukärä / karänä tanpä palupi / atilar silastuti / sarjänä sujänä kèlu / kalunglun kälätidhä / tidhêm tandhaning dumadi / ardayèng rat déning karoban rubédä //

2. Ratuné ratu utämä / patihé patih linuwih / prä nayäkä tyas raharjä / panêkaré bêcik-bêcik / parandéné tan dadi / paliyasing Kalabêndu / malah sangkin andädrä / rubédä kang ngrêribêdi / bédä-bédä ardané wong sanagärä//

3. Katêtangi tangisirä / sirä sang paramèng kawi / kawilêt ing tyas duhkitä / kataman ing rèh wirangi / déning upaya sandi / sumarunä anarawung / pangimur manuärä/ mèt pamrih mélik pakolih / têmah sukä ing karsä kurang wêwéka //

4. Kasok karoban pawartä / bêbaratan ujar lamis / pinudya dadyä pangarsä / wêkasan malah kawuri / yèn pinikir sayêkti / mundhak äpä anèng ngayun / andhêdhêr kaluputan / siniraman banyu lali / lamun tuwuh dadi kêkêmbanging békä //

5. Ujaring panitisasträ / awêwarah asung péling / ing jaman kênèng musibat / wong ambêk jatmikä kontit / mêngkono yèn nitèni / pédah äpä amituhu / pawartä läläwärä / mundhak angrêranta ati / angur bäyä ngikêtä caritèng kunä //

6. Kêni kinaryä darsänä / panglimbang älä lan bêcik / sayêkti akèh kéwälä / lêlakon kang dadi tamsil / masalahing ngaurip / wahananirä tinêmu / têmahan anarimä / mupus pêpêsthèning takdir / puluh-puluh anglakoni kaélokan //

7. Amênangi jaman édan / éwuh-äyä ing pambudi / milu édan nora tahan / yèn tan milu anglakoni / boyä kaduman mélik / kalirên wêkasanipun / dilalah karsa Allah / bêgja-bêgjané kang lali / luwih bêgjä kang éling lawan waspädä //

8. Samono iku bêbasan / padu-paduné kapéngin / ênggih mêkotên Man Dhoblang / bênêr ingkang angarani / nanging sajroning batin / sajatiné nyamut-nyamut / wis tuwä arêp äpä / muhung mahas ing asêpi / supayäntuk pangaksamaning Hyang Suksmä //

9. Bédä lan kang wus santosä / kinarilan ing Hyang Widhi / satibä malanganéyä / tan susah ngupäyä kasil / saking mangunah prapti / Allah kang paring pitulung / margä samaning titah / rupä sabarang pakolih / parandéné maksih tabêri ihtiyar //

10. Sakadaré linakonan / mung tumindak mara ati / anggêr tan dadi prakärä / karänä wirayat muni / ihtiyar iku yêkti / pamilihing rèh rahayu / sinambi budidäyä / kanthi awas lawan éling / kang kaèsthi antukä marmaning Suksmä //

11. Ya Alläh ya Rasululläh / kang sipat murah lan asih / mugi-mugi aparingä / pitulung kang anartani / ing alam awal akhir / dumunung ing gêsang ulun / mangkyä sampun awrêdha / ing wêkasan kadi pundi / milä mugi wontênä pitulung Tuwan //

12. Sagêdä sabar santosä / mati sajroning ngaurip / kalis ing rèh aru-ärä / murka angkärä sumingkir / tarlèn mêlêng malat-sih / sanityasèng tyas mêmasuh / badharing sapu-dhêndha / antuk mayar sawatawis / borong anggä suwargä mèsi martäyä //
ko dua belas metrum iku, sêng terkenal sampek saiki iya iku metrum ke pitu; ”  hamenangi zaman edan…” sêng dikait-kaitke karo keadaan negara dewasa iki.

dadi  Ranggawarsita nulis Serat susastra sêng judule ” Kalatida”, satenanne karena eneng petisi, karena kecewa karo Rajane. De e diisinke nêng istana dibandem kotak cerutu, de e kecewa karena harapanne dinobatke  dadi Bupati, gagal.